Santiago e a miña patria

"Creo que as nacións hoxe non son territoriais e definidas. Somos arco irís, o touciño entrefrebado. Son o que cada un quere que sexan. Antes, as identidades, por exemplo lingüisticas estaban moi claras. Ou falabas español ou inglés ou francés ou galego... Agora, falamos varias.... e cantas máis mellor. Se eu falo inglés, son un pouco inglés, se me río cun senegalés, son un pouco senegalés. Igual que a identidade lingüística é xa persoal –que linguas falo- a identidade nacional, tamén é algo persoal. ¿Nacionalidad? Terrícola. Nacionalidade? As miñas fillas. Nacionalidade? A miña muller".
Afonso V.Monxardin

"El gallego perfecto"

La mujer de mi vida é unha revista interesante. Reune contos e textos mais ou menos literarios que unha vez ao mes dan voltas ó redor dun asunto. Poden ser as loiras, o control, a queixa, o diñeiro, a moda... todo dende unha mirada ben porteña: moito psicoterapeuta, bastante retranca, non pouca superioridade e, moitas veces, tamén moito talento. O xefe é o tema do último número. Coma sempre, as sinaturas falan dunha nova xeración de escritores e escritoras arxentinos, progresistas e intelixentes, con bos libros publicados, recoñecidos (sen ser moi famosos) e cunha carreira nas letras arxentinas que adianta a forza de méritos nunha leira na que non é doado sementar logo de Borges, Cortazar, Puig e tantos outros. Pablo Ramos é un deses autores. E, falando de xefes, deu en contar a historia dun que tivo e que era galego.

Tanto ten que a história sexa real ou non. A galeguidade do xefe non aporta nada novo senón que alimenta (de novo, unha e mil veces) a imaxen de bruto que está asociada ós homes e mulleres que chegaron a esta terra. O galego chámase Perfecto (sería Perfeuto, pero Ramos -sen inocencia, claro- prefire o nome en castelán que tan irónicamente contrasta coa imperfección, coa brutalidade deste home). O galego é un explotador, vaidoso, esaxerado e bastante parvo (fronte ó moi listo autor). É un ignorante, un cretino e un imbécil. E, se iso non é bastante, ten unha muller tamén inculta (ainda que é inexplicablemente arquitecta) que, por suposto, está moi interesada no autor.

Só teño preguntas.

Non, non é verdade. Teño algunhas preguntas e moita indignación. Sobre todo por duas razóns: a primeira, Ramos -que non é un home discriminador- naceu e medrou en Avellaneda, unha cidade cunha taxa de galegos e galegas moi por riba das outras deste país (menos Bos Aires). É decir: alimenta, hoxe, no século XXI, un prexuizo cheo de ignorancia e o fai sen sequera querelo. Sen sabelo, diría eu. Pero coñecendo, sen dúbida, a dor, a inxustiza, o sofremento que calquera minusvaloración leva ás xentes. A segunda: a galeguidade do personaxe non engade nada de nada. Para falar dun home bruto e ignorante, para debuxar esas características nun conto, digo eu que nada sei de literatura, haberá moitos recursos e ferramentas tanto mais delicadas, sutiles, intelixentes, virtuosas co de etiquetalo cunha nacionalidade tan inxustamente maltratada.

O historiador e sobre todo amigo Ruy Farías, nun destacado artigo que se publicará nestes días nun monográfico sobre os galegos no mundo que ven coa segunda edición da revista ReNova Galiza, dí: "O estereotipo do “galego bruto” aínda segue presente na Arxentina. Nos noventa foi un éxito de vendas un libelo miserable de “chistes de gallegos”. O último 23 de abril, seis días antes de que na Feira Internacional do Libro se presentase a derradeira novela de María Rosa Lojo (literata e investigadora arxentina que sempre reivindica a súa condición de filla de sangue galaica), o xornal de maior circulación do país (Clarín) publicou na súa contracapa un chiste que abunda no ferinte estereotipo do galego. Sería isto posible con outras colectividades da Arxentina? Que acontecería se o mesmo xornal incluíse algunha viñeta na que se aludise ao estereotipo do xudío rácano e miserable? A comunidade xudía organizada, os xudíos como colectividade, pedirían a través dos seus máximos representantes unha reparación pública do agravio e encetaría accións legais contra o ousado. Como é lóxico, a comunidade xudía na Arxentina ten as súas diferenzas internas, pero de cara ao conxunto da sociedade respostan máis ou menos de xeito monolítico, defendendo os seus intereses e o seu nome. E souberon artellar unha mensaxe de orgullo identitario cara ao resto da sociedade Arxentina, en ocasións a partir dos mesmos agravios que recibiron".

¿Por qué os galegos non fundamos dunha vez unha nova idea da nosa galeguidade? Os dalá e os dacá e os do mundo. Todos nós. ¿Por qué non comenzar hoxe mesmo, con este conto, con este autor, con esta revista?

Fíos invisibles

Xulia medra as veces en Bruxelas e as veces en Vigo. Santiago crece en Bos Aires. Xulia estase despedindo dos dous anos para facer o luns os tres, mentres que Santiago non sabe que esta fin de semana quedanlle ainda dous meses para chegar aos dous anos. Xulia fala galego e francés. Ou as duas linguas xuntas. "Bolborettes", dí. Santiago está aprendendo a falar e as poucas palabras que dí son en castelán. Sen embargo, cando alguén pregunta o seu nome, el sonrí e responde: "Iagoooo". E ten un sorriso fermoso e auténtico como o de Xulia. Fai un tempo, unha amiga regaloulle a Santiago un libro dos Bolechas. A él gústanlle moito os libros e cando mira ese, pon o dedo sobre o can Chispa e di: "Bababau". Logo pasa ao bebé da familia e dí: "Tatá". E como o nome de Pili e Loli non é capaz de decilos, pousa o dedo sobre eses debuxos cando alguén os lee. En Bruxelas ou en Vigo, Xulia pide un conto cada noite. As bandas deseñadas de Mafalda aínda non llas leen porque falan dun mundo que chegaralle o tempo para coñecer. Pero sabe ben que é a nena mais famosa da Arxentina porque se lle parece moito e porque ten unha boneca coa que durme ás veces. Por iso, cando chega o momento da historia que a levará á terra dos soños, Mafalda deixa o lugar a unha princesa oriental contada en castelán pola autora María Elena Walsh, un clásico na quinta provincia, nun libro que lle foi regalado dende Bos Aires. Fíos invisibles entre a Mafalda galega que vive en Bruxelas e o Bolechas arxentino. Fíos invisibles entre os galegos do mundo. Gústanme moito estes fíos invisibles.
adicado á admirada Anita

Solteiras

O último post de Marinha fíxome lembrar dunha xa mítica planta de Hortensias que houbo fai décadas na casa dos meus. Eu non cheguei a coñecela, pero seica que o arbusto arrincou suspiros de admiración moitísimas veces por mor das fermosas flores que botaba. A planta naceu, paréceme lembrar que soa e sen ser sementada por ninguén, debaixo da fiestra da cociña. Non era un lugar de moita terra. Pero iso non dí nada especial xa que nesa casa na que ainda hoxe se cultivan fabas, berzas, pimentos, tomates, amorodos, uvas e flores que van dende a camelia ata as rosas ou margaritas, nunca tivo mais que macetas.

Por iso, a ninguén sorprendía tanto que a devandita Hortensia medrara coma se fora alimentada con anabólicos tendo apenas centímetros de terra para nutrirse.

Miña avóa –é inutil escondelo- sentíase orgullosa pola magnitude da planta. E tamén pola fermosura que todos lle recoñecían. Non a mostraba sequera. Pasaba por aí con calquera visita coma se o espécime non estivera e, cando a persoa reparaba no exemplar e falaba dos seus atributos, ela minorizaba o tema de xeito inversamente proporcional ao que medraba a sua vaidade.

Un día deses (un fatídico día tería que anotar), alguén comentou fronte á Hortensia que esas plantas eran fonte de mala sorte. Se fora só un asunto de boaventura e destino a miña avóa non tería nin se decatado da observación, pode que atribuida á envexa pola fermosura das flores e follas. Pero esa persoa falou dun tema sensible e desacougante: a filla solteira.

Daquela, a miña madriña tiña 28 anos, unha vida plena e a paciencia murcha dos lamentos dos parentes por non terse casado ainda. Non casaba porque non quería que os mozos nunca lle faltaron. Pero iso non era resposta para os pais que vían pasar os meses coa angustia de quen perde, pinga a pinga, a derradeira auga que lle queda no deserto.

“As Hortensias fan que as fillas non atopen noivo”, dixo aquela voz e á miña avóa o corazón deulle un salto. A planta non volveu ver o sol nacente. Foi arrincada, con flores, follas e raíces... non fora o demo e volvera a aparecer por aí. E a filla casou dalí a un ano.

Marinha contoume que alá esa creencia non a había. Pero seica que as Hortensias non son as únicas que levan un deses sanbenitos. Félix Molina Tellez, no seu "El mito, la leyenda y el hombre - Usos y costumbres del folklore" fai unha lista de outros exemplares malfadados: a flor da magnolia din que trae mala sorte para os donos da casa; as figueiras son árbores nas que os trasnos se escónden polo que se fai unha cruz no tronco para que eses malos espíritus saian dalí; e tampouco hai que cortar figos con moito sol porque a planta anóxase e fai que saian ampolas nas mans.

Viúvas

A foto foi tirada no meu segundo cumpreanos. Cunha Kodak Instamatic que levaba un cubiño con catro disparos para o flash. A pesar do tempo, ainda vense as cores daqueles primeiros anos 70: pantalóns rosas, camisas amarelas ou laranxas a flores, saias verdes con raias brancas ou vermellas. E risas.

Pode que polas cores ou pola alegría da ocasión, a imaxe só desentona no xesto severo das miñas avóas. As dúas sentadas unha xunto á outra, nun recuncho da mesa que non daba moito lugar ao movemento. Case recluídas entre a mesa e a parede. Atrapadas. Co aceno rigoroso de quen non quere sorrir. Nin un pouco. Nada. Seriedade.

E sen embargo, non é o rostro o que mais chama a atención senón eses dous vestidos negros de todo, coas mangas ben longas e o escote pechado. Non é porque fora un traxe raro nin porque non sos vira antes. É, sobre todo, porque eu cumpro anos en xaneiro, o mes máis caloroso e abafante de todo o ano e o daquel 1975 non foi a excepción, coma ben se ve nas roupas abertas e liviás do resto dos invitados.

Moitas fotos teño das miñas avóas e chéganme os dedos dunha man para contar nas que non van vestidas de negro. As veces que preguntei por aquela manía dos vestidos negros, miña nai e maila miña avóa Xerónima explicáronme aquilo do loito. Levar roupas escuras un tempo mostraba a pena pola morte de alguén moi querido, segundo me informaron e adoctrinaron. Por iso, a miña avóa ía de negro. Sempre. Ata a única foto que teño dela na praia, vai cun traxe de baño negro.

Entón, o caso pareceume doado e lóxico. Só moitos anos despóis decateime do asunto. Para o meu segundo cumpreanos, o morto máis recente da miña avóa Xerónima levaba case vinte anos baixo terra e o vindeiro ainda tiña tres meses de vida. E nada moi diferente pasaba coa miña avóa Xosefina.

Non sei a idade que terían elas cando vestiron o loito por primeira vez, pero co paso do tempo, das guerras, da fame, dos barcos, das cartas e da dor, eses traxes negros fixéronse unha segunda pel. Os mortos, pode que non tan nosos nin tan queridos, íanse sucedendo e con eles os loitos.

A miña avóa Xerónima pariu ao seu primeiro fillo vestida de negro. A nai dela morrera xusto un mes antes e deixáralle de herdanza un presaxio: no ventre medraba unha nena. A filla máis vella aferrouse á premonición cunha forza que non tiña para que non lle escapase de todo a nai. Pero no derradeiro día de setembro daquel ano naceu un neno e non a filla prometida por aquela muller con demencia senil e tan perdida. Miña avóa viviu aquel erro da sua nai coma unha segunda morte.

No barco viña tamén de negro. O loito, unha ducia de anos despóis, era agora polo pai. O home dela levaba catro anos na Arxentina, pero chegáronlle algo mais de doce meses para ter traballo, casa e diñeiro para reclamar á muller e os catro fillos. Sen embargo, Xerónima non saía da casa ata que o pai morrera que non estaba disposta a deixalo alá nin o home -vello e enfermo- quería vir á Bos Aires. Tampouco quería deixalo ao coidado das suas irmás, non se sabe ben por qué. Entón, tocaba esperar. Tres anos levoulle ao bisavó Emilio morrer e só cando o sol xa non chegaba ao cadeleito, os cinco fixeron os papeis.

Os tíos, veciños, curmáns, coñecidos, tíos de alguén, sobriños doutros e coñecidos de coñecidos foron engadindo novos loitos. Para os anos 70, moitos mortos ainda virían e moitos outros xa eran lembrados cun traxe negro. Pode que o loito fora por todos eles ou pode que por ningún. Pode que o vestido negro e pechado mostrara daquela a pena, xa non pola morte de alguén moi querido, senón pola morte dunha vida que tivo que morrer para que outra necera. Pode que mostrara a dor do perdido, do que quedaba alá. Pode que tamén falara dunha morte de cada un deles: eran os mesmos pero eran outros nesta terra na que eran os diferentes, os que falaban outra lingua, os que comían outras cousas. Os outros. Eses outros que sempre foron e ainda son: os que chegaron, os distintos, os que non-son-coma-nós.

Cos anos, a miña avóa Xosefina morreu. No hospital, conectada a canto tubo e cable había, vestía unha bata branca. Mágoa. De escoller ela, seguramente prefería o batón negro. Xerónima sigue forte e adusta. O negro foi perdéndose co mesmo ritmo ca sua capacidade de dar ordens ás fillas. Mercaron panos con pintitas pequenas que ela mesma cose e transforma en vestidos, saias ou camisas. Logo chegaron as raias e -co tempo- algunhas cores verdes, celestes e marrones. E eu, ainda, me pregunto por qué os meus avós non vestían de negro nin levaban loito ningún.

Vinte anos

"A Santiago chegamos en novembro, co outono, e recibiunos un amable e melancólico orballo; eramos Borges e mais eu, dous peregrinos do século XX. Viñamos dunha delongada volta por Europa, na cal fomos desde a daquela República Federal Alemá a Londres e desde Estocolmo a Paris. Debiamos tomar o noso avión de regreso a Madrid. Mais eu decidín que non podiamos volver a Buenos Aires sen visitar Galicia, sen volver á miña amada Compostela". A lembranza -publicada na revista Grial 169- leva a sinatura de María Esther Vázquez, a daquela asistente do escritor arxentino que non quedou na historia por levar o Premio Nobel, coma moitos, senón por non telo ganado nunca, como só pasa cos que realmente o merecían.

María Esther Vázquez é filla de galegos. Escritora e xornalista, hai que din que foi colaboradora de Borges. Sen embargo, foi moito máis que iso: Vázquez foi os ollos do xenial escritor, foi a man que o guiaba na rúa, foi a voz que lia os libros que eses ollos cegos xa non podían navegar. Pode que, por iso, a sua biografía deste home polémico e autor único e virtuoso é a mais auténtica e honesta que eu atopei. Tamén a máis divertida.

No artigo de Grial, conta detalles dese roteiro europeo que fixo con Borges. "Cando lle contaba o que vía, sempre agregaba algo que -decíalle eu- me recordaba Compostela; e así tiña moriña da chuvia escintilando no empedrado da praza do Obradoiro, ou da envoltura barroca da catedral que gardaba a fachada románica, ou dos capiteis labrados no comedor do pazo do bispo Xelmírez, ou das esculturas do Pórtico da Gloia (onde o profeta Daniel segue a rir da outrora opulenta raíña Ester), ou o manto de prata do Santo, gastado pola rozadela das mans de millóns de peregrinos que ao longo de dez séculos lle amosaron a súa devoción...".

Pode que non fora a súa muller (e hai quen dí que puido se-lo), pero iso non a libraba das estratexias tan femeninas que -claro- consisten en tecer fíos de influencia, quecer potas de insistencia, e sementar campos de paciencia. "E tanto cae a pinga sobre a pedra que un día, ao chegarmos a Madrid, Borges me preguntou: «¿Cánto tempo nos queda antes da data marcada na pasaxe para volvermos a Buenos Aires?» Quedaba unha semana e, daquela, timidamente suxeriu: «E se fósemos a Santiago de Compostela?»".

Xa en Compostela, Vázquez e Borges visitaron "ao intelectual máis famoso de Galicia, don Ramón Piñeiro". É divertida e emocionante a lembranza que fai a muller deles dous, famentos e que non vían a hora de xantar na casa de Piñeiro. Pero, por mor dos horarios e costumes diferentes entre Galicia e Arxentina, as horas pasaban falando de libros e de bibliotecas e a comida non chegaba. Sobre as tres e media da tarde estaban xa "mortiños de fame", como di, o que explica o que fixeron. "A muller de Ramón trouxo unha bandexa con algunhas cousas "do eido" para picar, é decir, chourizo cortado, queixo galego, talladas de xamón, viño branco. Diante de Ramón serviámonos con gran civilidade: eu alcanzáballe a Borges unha talladiña e servíame outra, pero cada vez que o dono da casa se erguía e saía do cuarto para traernos un libro que era unha rareza, eu enchíalle a Borges a man esticada e mendicante coa palma cara arriba e el, igual ca min, comía con velocidade voraz e vergoñenta".

Antes de partir, Piñeiro contoulles dos anos na cárcere. "Espantados, preguntamos por qué e Ramón con gran dozura contounos: «Pois eu editaba unha revista en galego e a Franco non lle gustou e daquela mandáronme uns anos a prisión». Quixemos saber qué fixera cando o deixaran en liberdade. «Pois nada -foi a resposta- volvín editar a miña revista en galego». Mirámolo con admiración e no caso de Borges non sen certa envexa: nada o conmovía máis que o desprezo polo perigo, que o desprezo pola propia vida".

Fai por estes días vinte anos que morreu. Lonxe dos seus, só e asustado. Moitas enquisas din -insistentes e teimosas- que é o escritor favorito dos arxentinos. Cousa bastante rara porque é dos menos leidos.

Os contos de Pepe

"Pícaros, pero non groseiros". O mesmo título que leva o libro de contos que a Xunta lle editou a Xosé Cobas Suárez fai anos ben pode usarse con él mesmo. Este home ao que o nome tamén perdéuselle nun mar de Pepes, chegou con 17 anos e alá polo 1971 á Arxentina -dí él- no derradeiro barco de emigrantes que deixou ronsel no Atlántico. Ninguén sabe se é verdade ou non pero non importa. O que interesa, cando Pepe conta, é facer silencio e deixarse levar pola risa.

Dí que marchou da aldea de Piñor, "parroquia de San Lourenzo de Agrón, do concello de Ames (A Coruña)" -segun detalla no limiar do libro o catedrático de Xeografía e Historía Xosé María Lema Suarez- para fuxir dun casamento de comenencia ao que o querían forzar. E o malo pode que non fora a noiva senón, máis que nada, o sogro que viña na rebaixa tamén coma xefe.

Pepe Cobas é o corazón dun dos programas galegos que se poden ouvir nas radios de Bos Aires. Todos os sábados á tarde, o público de Un canto a Galicia gasta os dedos chamando á radio para deixar unha resposta á adiviña que propuxo este próspero industrial do ramo da panadería que non necesita pasar aí o tempo: os que o necesitan son os galegos que sintonizan as suas orellas e a sua memoria dende as catro da tarde para rir canto poden cos contos "pícaros, pero non groseiros", que xa se dixo, e cos labirintos dun cálculo imposible ou de contas que non saen.

Lema Suárez ainda garda un recordo nítido do momento no que Pepe Cobas e os seus contos xurdiron na sua vida: "Durante os respectivos meses de setembro dos anos 1996, 1997 e 1998 estiven na Arxentina impartindo cursos que formaban parte das actividades da Cátedra de Estudios Galegos Alfonso R. Castelao, radicada na Facultade de Filosofía e Letras da Universidade de Bos Aires. Prácticamente ningún dos asistentes ás miñas clases de lingua e cultura galegas era galegofalante. Habíaos de tódalas xeracións, pero case ningún nacera xa en Galicia".

Excepción entre eles era Pepe. E non só polo uso do galego. Sigue Lema Suárez: "Este profesor gardou algunhas mostras dalgúns dos seus alumnos e alumnas. De Cobas tamén, obviamente, e este exercicio que transcribo a continuación, realizado na clase, pode servirnos de exemplo desde enxeño creativo. Tratábase dun exercicio de narración no que había que introducir certas palabras e frases feitas; o texto había que realizalo na propia clase, sen tempo a pensar moito".

E Pepe Cobas entregou un papel con esta história: "Cando era rapaz novo era preguiceiro e tiña duas malas amigas: a noite e a lúa, e paseaba con elas debaixo das estrelas. Decía miña nai e mais a avóa que eu era un fervellasverzas, o único que sabía facer eran trasnadas, pero eso pasou ai moito tempo. ¡Onde vai! ¡Vaiche boa! Despois marchei para Arxentina pra non casarme cunha rapaza que estaba da miña casa a carreiriña dun can, porque si me casaba con ela ia ter que traballar de balde pra meu sogro e así como non me gustaba o choio... Acórdome que era polo Nadal, xustamente o día 22 de decembro que co frío da xiada tiña cristales o regato que tiñamos que andar a paso de boi, ir con xeito, había que ir con pes de lán porque a estrada estaba moi esvaradiza do orballo, e non davamos chegado a Vigo pra coller o barco prá Bos Aires, tuben que gacer fila pra que me deran o número do camarote. Ás veces, na fila apretaba tanto e tanto que era estar coma tres nun zapato e cando á noite puiden deitarme sentinme estar coma un rei nunha cesta". E engade o profesor: "Respectámo-lo orixinal e, polo tanto, tamén a súa ortografía (que nunca foi -nin é- o forte de Pepe). Pouco máis se lle pode pedir a un exercicio que había que realizar en escasos minutos a toda marcha".

Ainda que os contos de Pepe hainos que ouvir para que fagan todo o sentido que a fala lle construen, gústanme estes que vos deixo co desexo de provocarvos hoxe unha pequena e saudable gargallada.


Na cama con outro. Xa que estamos de xogadores de cartas, o outro día estaban catro na taberna botando unha animada partida de a brisca, e de repente entra disparado pola porta un home que se dirixe a un dos xogadores, dicindo: "¡Xan, deixa a partida, tira coas cartas e corre axiña á túa casa, pois a túa muller estache na cama con outro!". Érguese o Xan moi alterado e nervoso ciscando as cartas sobre a mesa e marcha correndo cara á súa casa. Ao cabo dunha media hora, volve a entrar Xan pola porta da taberna e diríxese á mesa da partida, disposto a continuar con ela. Ante a estrañeza dos compañeiros, o Xan exclama mentres toma asento no lugar que deixara: "¡Boh! ¡Con outro, con outro! ¡Pero se é o mesmo de sempre!".


A muller que lle berraba ao árbitro. Ben sabedes que agora o Deportivo da Coruña é un equipo poderoso, campión de liga española 1999-2000, pero hai anos o club era modesto e desde o graderío aínda podías falar cos xogadores... e cos árbitros. Eu ainda me acordo da primeira vez que fun á Coruña, ver xoga-lo Deportivo no seu vello Estadio de Riazor. Senteime na bancada e eu estaba caladiño sen dicir nada. Pero unha muller que estaba ao meu lado estaba inqueda e nervosa, moi alporizada, e berráballe e berráballe ao árbitro: "¡Pasmón!, ¡Aparvado!, ¡Fillo da túa nai! ¿Non ves que a parou coa man, burro? ¿Qué tes nos ollos, ho? ¡Ai, cando te teña a man! ¡Vaste acordar do día en que naciches! ¡Vouche bourar no lombo! ¡Cando te teña diante vaste acordar da allada, desgraciado!". Parecíame que a muller se estaba pasando nas súas palabras, mostreime disposto a lle valer ao árbitro e díxenlle: "¡Señora, por favor, mida as súas palabras, que non é para tanto!". Miroume cunha cara de can que fendía nubes, e díxome: "¡Pero a vostedes qué carallo lle importa o que eu lle berro ao meu marido! ¡Métase na súa vida!".

Correspondencia /II

De: Grisel Campos
Para: Débora Campos
Fecha: 05-may-2006 12:14
Asunto: Re: Fios invisibles: Árbores
_________________________________________

Hola!!!
Casi me haces llorar con los textos.
Especialmente con el de los arboles.
Y lo bueno es que entiendo TODO lo que escribis, eso si, no se me cae ni una palabra para escribir yo en gallego.
Muchos besos

Grisel


De: fiosinvisibles
Para: Grisel Campos
Fecha: 08-may-2006 19:41
Asunto: Re: Fios invisibles: Árbores
_____________________________________

Qué bueno que te gusten!
Yo creo que te saldrían cosas muy lindas si te animaras a escribir en gallego. A diferencia de una lengua completamente ajena, que hay que ir metiendo en la cabeza, este idioma está en nosotras: solo es necesario ir sacándolo. Y sale solo!!

Los que no lo escucharon en la casa, se enroscan con las frases y las palabras. Pero nosotras lo tenemos metido en la memoria (nuestra historia completa está hablada en este idioma y nos viene en los genes, de hecho, somos las primeras en no usarlo...).

Por eso, el camino de recuperarlo es sencillo y placentero. Se empieza por leer para refrescar algunas estructuras y agregar palabras nuevas, se sigue por probar con algunas frases (con ayuda de un traductor http://sli.uvigo.es/tradutor/ y de un diccionario http://www.edu.xunta.es/diccionarios/BuscaTermo.jsp) y así es como aparecen las historias vinculadas a Galicia primero y las que no tienen por qué estar vinculadas después. Porque, en definitiva, las que estamos vinculadas somos nosotras: por un lado, a la Argentina que es el lugar en el que nacimos y que nos da y le damos. Pero, también y no menos, a Galicia que es nuestro origen, nuestra historia, ese rincón del mundo donde está la gente que más se nos parece, la que mejor puede entender lo que pensamos y lo que llevamos. Y no hay gallego más gallego que el que vive fuera de Galicia y no se olvida de su identidad.

Dicen que solo se puede ir hacia adelante cuando se sabe de dónde venimos y quiénes somos. Si querés, yo te ayudo a usar un poco ese idioma tuyo, en el que escuchaste las historias de tu familia, que es tu propia historia, el que hablaron los tuyos desde hace siglos y siglos. Avisame y vas a ver cómo lo estás usando en pocos días!

Besos a todos!

Débora


De: Grisel Campos
Para: fiosinvisibles
Fecha: 09-may-2006 17:54
Asunto: Re: Fios invisibles: Árbores
______________________________________

Voy a seguir tus consejos.
Primero voy a empezar a leer el libro que me regalaste, y te voy contando.
La pucha, que lindo que escribis!!!!
Besos.


De: fiosinvisibles
Para: AVMF
Fecha: 21-may-2006 21:39
Asunto: Amor pola lingua
________________________________

(...)
Fai uns anos, regaleille á miña irmá un libro de Manolo Rivas. Un millón de vacas, era. Deillo e díxenlle que ela -ainda sen sabelo- podía lelo e que tiña fermosas histórias e que -ben mirado- ela era a primeira persoa desta familia que non falaba esa lingua na que se falou todo o que se dixo na nosa historia (sen contarme a min que, ainda que moi mal, algo podo escribir e falar).

Fixo un intento, pero coma a nós a lingua entrounos polos oídos (que escoitamos sempre o galego ainda que nunca o falamos na casa) tiña que ler falando e dáballe preguiza ou vergonza. E deixouno na biblioteca da casa. O ano pasado, co gallo do blog, mandeille por correo electrónico un dos textos no que falaba dela. Respondeume conmovida por atoparse nun texto en galego e, tamén (ou sobre todo) por entender todo o que decía o texto ese. Pediume máis e, por cada un que lle mando, ela sempre responde que lle gustan moito, que entende todo pero que non podería nunca escribir en galego, que non sabe, que non atopa o xeito.

Deixei pasar dous ou tres deses lamentos e no último propúxenlle ir aprendendo. Díxenlle que podía primeiro ler algo, logo intentar con algunhas frases e así. Quedou encantada! E seica, anda co libriño de Rivas da casa ao traballo e do traballo a casa. Foi mellor enamorala do galego que por a lingua coma esixencia. Agora vou por unha prima! e a namorar aos novos galegos da diáspora!!
(...)

Apertas e sempre gracias!

Débora

Que che deu o blog?

Memoria. Coñecidos. Algunhas sorpresas humanas. Bos momentos. Unha satisfacción plena. Moitas oportunidades para enfrontar ilusións contra frustracións. Menos tempo libre. Recoñecemento. Comunicación con xente moi variada. Muita diversion. Un exercicio intelectual mui ameno.

Fixen unhas entrevistas nestes días para escribir un artigo sobre a Galiza da que falan e tamén a que constrúen eses homes e mulleres que hai doutro lado das páxinas do blogomillo. E como pasa moitísimas veces, a pregunta máis pequena, máis breve e máis sinxela, foi a que pescou nas súas redes as sereas que hai en todos os entrevistados.

O profesor da Universidade de Santiago de Compostela e especialista en medios Manuel Gago Mariño contou que o blog lle deu memoria: "Moitas cousas que non podería lembrar neste mundo acelerado podo recuperalas agora". E engadiu: "Deume coñecidos cos que se establecen interesantes redes sociais e se intercambian contactos. Tamén me deu algunhas sorpresas humanas, como que un descoñecido, nun pub, me pregunte pola miña gata. E tamén me deu disciplina de publicación, algo moi relevante para a miña creatividade un tanto dispersa".

Dende Suecia, Kiko Novoa ainda lembra o día que recebeu o primeiro comentario: "Foi incrible. Non recordo quen foi o primeiro que escribiu, pero non foi ninguén que coñecera. Pareceume apaixoante que xente coa que nunca me relacionei gastara un segundo en min".

Rabudo contou que lle da moita importancia aos comentarios que lle deixan os visitantes. "Mentiría se dixera o contrario. Teño en conta as críticas cando son constructivas e prefiro que veñan firmadas, máis que nada porque eu firmo o meu traballo, tanto na Voz como no blog, e penso que agachar a identidade nunha crítica non é máis que cobardía. Tamén me sirven, pola contra, para darme ánimos en momentos de dúbida, de decaimento. Este é un traballo que desgasta moito, e nunca veñen mal os espaldarazos, aínda que tampouco os busco".

Marinha de Allegue, a autora dun dos blogs máis integrais e estéticamente coidado da blogósfera, dí que a sua páxina lle está dando "bos momentos, gran divertimento e a posibilidade de coñecer xente moi interesante e dispar. E incluso xente doutras latitudes".

Para o escritor, recentemente premiado, Fran Castiñeira o blog cobrou unha importancia na súa vida e rutina que -di- non agardaba. "Penso en ideas para relatiños ou tiro fotos e agora penso "isto debería colgalo". Entrei nunha comunidade de blogueiros, sen pretendelo, na que nos lemos e comentamos entre nós e que conta con notables novos talentos, sobre todo poetas, xa case amigos, aínda que curiosamente non coñezo a ningún personalmente. Crea un vencello á vida cultural do país que eu non tiña nin cando vivía nel (agora resido en Asturias)".

Tamén escritor, poeta neste caso, Eduardo Estevez levou ao blogomillo un libro en construcción. El deixa aí os poemas e os lectores poden suxerir modificacións, opinar e, dese xeito, influir na escritura e rescritura que cada texto protagoniza ata atopar a sua personalidade final. "Eu crieime en obradoiros literarios. Neses ámbitos un aprende a escoitar as opinións que os demais verquen sobre os teus textos e, sobre todo, aprendes a utilizar esas opinións do xeito máis convinte para o texto. Agora son eu quen coordina obradoiros literarios e sempre lles digo á xente que participa neles que non tomen notas dos comentarios que fan os compañeiros dos textos propios. E moito menos se poñan a corrixir in situ. As suxestións sobre os textos hainas que procesar. Moitas veces un comentario feito negativamente en realidade non fai máis que confirmar que o camiño escollido é o correcto. As observacións que os demais realizan dos textos son sempre importantes pero non se lles pode facer caso sen as procesar serenamente. En todo caso, a xente está a ser, para o meu gusto, demasiado precavida cos comentarios no blog. Eu preferiría máis atrevemento pero en fin...", comparte.

Xavier non leva un blog senón que coas ferramentas de internet está dando a coñecer canto pode do seu concello. Sobre esa tarefa dí: "Deume unha satisfacción plena por dar a coñecer algúns dos aspectos dun pequeno concello do interior de Ourense e a súa bisbarra, o lugar onde me criei, e isto non hai verba ca describa".

A Manuel Casal Lodeiro, xestor do portal Fillos de Galiza, o seu traballo -conta- deulle "moitas oportunidades para enfrontar ilusións contra frustracións". E engade: "Sobre todo resulta moi duro ter que ser o líder dun proxecto que ano tras ano é ignorado pola administración e pola maior parte da sociedade galega... Tes que animar a toda a xente que está detrás de ti axudando, pero moitas veces pensas que non che dan máis as forzas. Cando recibes algún desprezo, algunha negativa ou simplemente o silenzo de quen debería dar un apoio aínda que fose simbólico (non falo só de cartos!), ou ataques de xente que non quere que o proxecto se consolide, pois perdes a fe na xente, na nación, e mais nos políticos. Pero cando recibes ao día seguinte unha chamada emocionada polo reencontro coa galeguidade dun home maior que perdera tempo atrás o contacto con Galiza ao perder aos pais, unha mensaxe electrónica contándoche a ledicia que forneceu Fillos para unha familia que se reencontrou, cando ves que algún fillo ou neto novo se atreve a practicar galego nas súas conversas, cando coñeces xente tan marabillosa e xenerosa coma a que temos na Asociación... pois entón esqueces todos os sinsabores e segues para adiante con máis ilusión ca nunca".

Veloso é un dos escritores máis talentosos e xenerosos do blogomillo e leva tempo compatindo cos lectores o que sen dúbida será un libro dacá a pouco: as azañas dos seus veciños de Silvaoscura. Tamén usa o blog para experimentar: "De feito, as historias de Silvaoscura, ademais de supoñer para min esa especie de gozosa liberación dunha obriga moral que teño coa miña xente, tamén me serven para experimentar un xeito de contar as cousas, na distancia corta, ás veces na simple pincelada, cunha mestura de humor e melancolía, á maneira en que o facían (salvando as enormes e lóxicas distancias) escritores como Castelao ou Dieste".

O autor responde con histórias, que non podía ser doutro xeito: "No Nadal coñecín á Pícara de Allegue, a Artipractor e ao Ollo da Vaca. Hai quince días, en Vigo, estiven tomando un café con Náufrago e Folerpa. Onte, en Zamora, xantei con Nemeth. O blog estame permitindo coñecer a xente encantadora, xente coa que me sinto moi enriquecido, grazas á súa cultura, á súa capacidade de observar a realidade dende un ángulo diferente. Hai xente que asegura que os blogs cumpren a función que hai anos tiñan as tertulias literarias e políticas. Non sei se será así, pero eu estou encantado de pertencer a este mundo".

Fiel ao seu estilo, o xornalista, músico e tantas outras cousas Xosé Manuel Pereiro non deixa de lado a ironía intelixente cando dí: "O blog deume, por un lado, menos tempo libre, que é o que máis me amola. Polo outro, polo bo, sempre é agradable o recoñecemento, que digan que escribes ben, que criticas mellor... A verdade é que os lectores, quizais porque son -supoño, pero con toda probabilidade- máis novos ca min, pórtanse moi ben comigo. Eu non penso que o anonimato que permite internet se poda aproveitar para o insulto, e menos nunha páxina persoal que non debe estar sometida ás normas da información oública, ou sexa que non dubidaría en eliminar calquera post especialmente besta, pero ata agora nunca o fixen. Ó pouco de me mudar de casa e de concello, un tipo desde un coche díxome "Benvido a Oleiros", pero non sei si se enterou polo periódico ou polo blog".

Parzival tamén respondeu á pregunta: "O blogue dá-me muita satisfacção porque me proporciona exactamente o que buscava ao criá-lo: comunicação com gente muito variada, mas com inquedanças similares às minhas. Noutro nível, permite-me manter um mínimo de contacto com a língua, contacto que desejo manter por motivos pessoais tanto como académicos".

Finalmente (ainda que non foron os únicos entrevistados), Acedre non deixa de responder con humor: "Meu pai dixome: "Vas aos EEUU e escribes en galego. Ti andas ao rives coma os caranguexos". O meu blogo deume muita diversion. E o meu hobbie e e unha charla tranquila con xente que mais ou menos pode entender o que eu digo. O meu blogo deume a conhecer xente virtualmente que espero conhecer e tratar en persoa. Non sei. Eu penso que escribir un blogo e un exercicio intelectual mui ameno e unha maneira mui boa de aprender e de conhecer outra xente. Dende logo e millor que estar apapaxado mirando a tele".

A pregunta era "qué che deu o blog?".

Que non mortos

Dionisia López Amado é integrante da Asociación Madres de Plaza de Mayo. Vai polo mundo cun pano branco na cabeza e unha dor sen remedio polo fillo ausente no corazón. E anoto fillo ausente, que non morto, porque esa desaparición é moito máis cruel e brutal cá morte.

Dionisia López Amado, algunhas veces, ten un tic. Un movemento disimulado, no que poucos reparan. Cando pasa, empúrralle a cabeza cara atrás, coma se fíos invisibles turraran do seu nariz. Unha ou duas veces. Rítmicamente. Pode que sexan tres. Un movemento intenso que a obriga a ollar para atrás. Curioso ese tic. Curioso que a leve a mirar para atrás, para o que quedou alá, na história, algo do que non pode esquecer. Mirar atrás para ir cara adiante. Algo que quedou. Non esquecer. Un tic. Fíos invisibles que turran. Unha ou dúas veces.

Dionisia López Amado está facendo o seu propio Camiño de Santiago por estes días en Galiza. Leva a súa história, as pegadas da dor no corpo e esa pesada cruz sobre as costas. Pero ela non a sinte cruz senón estandarte. Porque esa muller, e moitas outras, non esquecen e dan batalla coa forza da paz e da valentía. Que foron homes os que asasinaron e son mulleres as que siguen dando vida. Cada día. Parindo de novo esos fillos ausentes, desaparecidos, que non mortos. Senón moi vivos!

Déixovos as palabras que Mercedes Vázquez Rodríguez, da Asociación Cultural máislibros, mandoulle a unha amiga moi querida logo de asistir a unha das conferencias que deu Dionisia nestes días.


Fun unha das afortunadas que o pasado 9 de maio asistiu na galería Sargadelos á comunicación , que non conferencia, impartida por Dionisia López Amado, a nai galega do grupo “ Madres de la Plaza de Maio”, alí estivo co pano branco simbolizando o cueiro dos fillos, co nome deles bordado. Saín contaxiada da súa enerxía, do seu entusiasmo…da súa forza, da súa alegría…da verdade desas 30.000 razóns ( os desaparecidos en Arxentina) que cada mañá, desde hai 30 anos, bótana da cama e anímana a non abandonar esa loita pola xustiza e por difundir a verdade da historia.

“ Un pobo sen memoria é un pobo cego” dicía nalgún momento, por iso é fundamental coñecer a historia. Ter memoria para non repetir erros, coñecer a historia para que o mundo sexa mellor. “ O odio só conduce á destrucción” tamén dixo, e en verdade esta sabia incansabel de 78 anos soubo explicar moi ben como o odio paraliza, enferma… e o que hai que buscar son vías para a acción. “ Hai que coñecer para que NUNCA MÁIS volvan pasar esas atrocidades”, repetiu varias veces.

Emocioneime co relato do “ antes”: o seu fillo fotógrafo e a súa nora enfermeira, ambos pertencían ao “Partido Revolucionario de los trabajadores”; ambos traballaban en alfabetización e mellora sanitaria de sectores socialmente deprimidos. Eran moi boa xente, dicía ela. Aquel 15 de maio desapareceron…e desde aquela a súa vida converteuse en loita contra a impunidade da dictadura militar, emocióname ainda máis o relato dese “ despois” tan comprometido.

Ainda que hoxe a miña lembranza de agradecemento para ti, Dionisia, ten que ver coa lingua que empregaches: o galego. Repetiches en varios momentos que amabas esta terra que te disculparamos pola túa fala que non era boa, pensabas, porque ti foches das que tiveron prohibido o galego: “Non se debía falar galego cando eu era nena”. E a túa fala foi perfecta en todo momento. Quen me dera que todos os habitantes deste País souberan falar coma ti falaches! Agradecemento, pois, para ti e para todas as persoas que coma ti non abandonades as nosas raices, a nosa cultura, a nosa lingua. Sodes un exemplo para nós… E por que pensamos que non é normal que unha lingua poda ser estranxeira no seu propio país, por que pensamos que ainda queda moito por facer…

Letras

1. Días
El mantén a esperanza do galego exiliado;
El ê a fonte de bágoas que lavan o pecado;
Salvando as nosas almas él nos fai retornar
A cumprir coas obrigas do noso santolar.

Amor de Manuel Lugrís Freire

Seica será este o ano no que coincidan o Día de Internet co Días das Letras Galegas. Por iso, convídovos á atinada e fermosa proposta que fan os Fillos de Galiza. Un poema que fale do amor, que fale en galego e con acentos de todo o mundo, será sen dúbida un fermoso xeito de ficar xuntos e irmanados nunha lingua, nunha literatura, nunha história e nunha identidade.


2. Mulleriña
Chego con 30 anos de retraso a un libro que me está conmovendo e estremecendo. E coma sempre que iso sucede, paso as páxinas con necesidade e fame, pero tamén coa agonía e a congoxa de quen sabe que a ledicia estase esgotando có progreso das letras. Déixovos esta pequena história que, dende que a lin, non deixa de debuxar espirales na miña alma.

"É unha historia que sucedéu de certo e que lin nos xornáis, unha historia de emigrantes. Unha mulleriña galega que na súa vida saíra da súa aldea viaxóu até a Suiza pra ver aos seus fillos que traballaban aló. Ela eiquí vivía soia, os veciños escribiron o enderezo dos seus fillos en Xinebra, penduráronllo do pescozo nun letreiro e metérona no tren: no letreiro decíase ónde tiña que chegar a muller. A probe íballe amosando a todo o mundo o seu letreiro co enderezo escrito pra que lle dixeran qué tren tiña que coller, a qué ventaniña tiña que se dirixir, en qué cola poñerse... Non falaba máis que galego e ficóu completamente tola despóis dun viaxe que non remataba nunca. Cando chegóu a Xinebra non sabía quén era nin recoñocía a ninguén: somentes amosaba o seu letreriño e xemía, que xa non falaba. Non a deixaron entrar siquera. Aló, como en todas partes, sonche moi cucos e moi asépticos: unha muller naquelas condicións, doente, trasvariada non podía entrar no país, non é rentable, non sirve, e os seus fillos tampouco poideron facer cousa ningunha. Aquí remata a historia: puxéronlle un calmante, metérona no tren, sin conciencia, e mandárona de volta pra aldea. Lin a historia nos xornáis e axiña pintéi o cadro que ves: co letreiro cáseque abonda. A traxedia coméntase a sí mesma."

Unha ducia de galegos - Luis Seoane, lembranza de Bós Aires

A comunicación

O móvil, sen ser un dos máis caros nin dos máis sofisticados, chamaba á atención entre tantas cabezas que se disputaban o espazo. A man, tensa e estreitando con forza o aparello, procuraba manter unha altura razoable, pero sen moito éxito: o teléfono non conseguía superar a altitude da meirande cantidade de persoas que se comprimían nun lugar tan pero tan pequeno. A muller detrás da man, que sostiña o móvil, choraba. Dun xeito discreto. Sen facer moito barullo. Choraba dentro de si mesma. Ainda cas bágoas podíanse ver moi ben. E non baixaba o teléfono ainda que ben se vía que o brazo tremíalle co esforzo.

Do outro lado, nalgún lugar da cidade, a nai da muller tamén choraba. Non facía falta coñece-la: nin a ela nin á sua nai. As dúas choraban. Bágoas de lonxanía, de soidade, de morriña. Bágoas de quen -así, sen imaxina-lo sequera- no lugar menos pensado, cando xa se pensa que aquelo foi esquecido para sempre, unha música e un son vólvense tan poderosos como para traer de novo o pasado.

O domingo pasado, foi presentado o libro "Polifonías" na 32º Feria do Libro de Bos Aires. Estaban aí a autora; o director xeral de Creación e Difusión Cultural, Luís Bará; o xornalista, escritor e editor Víctor Fernández Freixanes; e a responsable de Emigración do BNG, Ana Miranda; entre moitos otros famosos e anónimos.

Cando o acto acabou, moitos pasaron polo stand galego. Houbo quen mirou libros. Houbo quen mercou algún. Houbo quen fixo preguntas. Nun recuncho, unhas mozas da Asociación Folklórica Baixo Miño falaban cun mozo da Federación que viña doutro acto coa sua gaita e flautas. Dalí a pouco, as palabras deixaron lugar á música e o gaiteiro e as cantareiras e pandereteiras foron perdendo o medo. As cancións soaban cada vez máis e máis, e como no conto do Flautista de Hamelin, os visitantes da Feria ficaban feitizados e encantados co espectáculo non permitido no lugar, pero quén paraba iso agora?

A muller do móvil chegou desacougada e axitada. Arrastraba dous fillos pequenos (ainda que podían ser tres) e ben se vía que viña orientada polo son da música. Meteuse como puido entre as xentes, abriu o bolso e remexeu nerviosa ata atopar o aparello. Parecía que en cada segundo perdido na tarefa de atopa-lo móvil e pulsar os números íaselle algo de vida. Cando volvín a ve-la choraba. E os fillos, coma todos os nenos do mundo que ven chorar á nai, deixaban ver na sua cara unha mestura de fascinación e de medo.

Cando a música xa levaba tempo adurmiñada, a muller ainda seguía aí. A nai dixéralle o nome da aldea da que viñan pero dous minutos despóis, ela xa non o lembraba. Como tampouco soubo decirlles ás vendedoras o nome da provincia galega na que aquela terra de orixe se atopaba, decidiuse por mercar un mapa de Galicia. Aos nenos, ainda excitados, non lles chegaban as mans para acadar os libros, xogos e papeis que lles regalou Ana, sementando o amor pola identidade (cunha forza e unha intelixencia que nunca lle vin a ninguén). E mentres, ainda soaban palabras do día anterior, cando foi presentada a novela "A fin da terra" e a sua autora dixo: "Lo que pasa es que Galicia atrae, seduce. Galicia enamora".

Compromisos

Moito téñenlle pedido, suxerido e preguntado á escritora galega Luisa Castro cándo vai escribir en galego. E canto máis llo reclaman, menos ganas ten ela de facelo. “É unha chantaxe emocional –dí en Bos Aires- e eu non teño esa sensación de facer algo que non debería cando escribo en castelán”.

Castro pasou un día na Argentina para falar da súa última novela, “La segunda mujer”, coa que ganou o premio Biblioteca Breve da editorial Seix Barral. A história percorre a relación entre Julia, xoven escritora galega de 25 anos, e Gaspar, un famoso intelectual catalán de 57, que namóranse intempestivamente. Sen embargo, o amor é só un dos protagoniostas xa que o tema central son as diferentes maneiras que ten, coma disfraces, a violencia doméstica.

Sen embargo, a novelista nada en Foz (Lugo) que tamén ganou o Premio Rey Juan Carlos I de Poesía en 1990, foi finalista do Premio Herralde nese mesmo ano, e levou o Azorín en 2001 e o Torrente Ballester en 2004, falou doutras cousas. Contou que volveu a vivir a Santiago de Compostela polos seus fillos. “Naceron en Barcelona e non me facía ilusión que se convertésen en cataláns con esa parte romántica da nai galega. Hai nos nacionalismos unha dinámica relixiosa de lavado de cerebro e eu non quería iso para os meus fillos”, dixo.

Luisa Castro fala galego cos seus. Os fillos tamén o falan pero só con ela xa que co pai falan catalán e entre eles usan o castelán. Sen embargo, a meirande parte da sua obra foi escrita en castelán. Ela contou por qué: “Non foi unha decisión. Saiu. Ainda que me formei coa literatura galega, os meus primeiros pasos foron en castelán por casualidade: presenteime a un premio cun libro en castelán e –cando o ganei- tivo moita repercusión. Iso abriume moitas portas en Madrid e marchei alá porque eu quería vivir da literatura. Foi así como o sistema literario que me acolleu e me permitiu vivir disto foi o castelán. Hai outros escritores que escriben en galego e publican en galego porque foi o sistema galego no que puideron desenvolverse”.

A escritora recoñece que o feito de escribir en castelán, restalle lugar na literatura galega. Sen embargo, díxo: “Penso que, ainda que escribas en castelán, a tua cultura está aí”. E contou –na entrevista que lle fixen e que pode lerse acá- que o seu libro anterior, “Amor mi señor”, ainda que ten a metade dos poemas en galego, foi publicado en Barcelona por motivos paradoxals. “Cando rematei o libro intentei falar con editores galegos pero as editoriais de Galicia teñen o compromiso coa Xunta de publicar só en galego (e por iso levan subvencións) polo que o libro metade en castelán non podía ser. Así, foi publicado en Barcelona ainda que fora un libro que orixinalmente comenzou a escribirse en galego”.